04.09.-06.12.2026 / Gdańsk / sztuka / wystawa
Największy zespół japońskich grafik sensō-e w polskich zbiorach publicznych zostanie zaprezentowany w Narodowym Muzeum Morskim w Gdańsku. Już od 4 września 2026 r. publiczność będzie mogła po raz pierwszy zobaczyć całą posiadaną przez Muzeum kolekcję drzeworytów, tworzonych w Japonii od lat siedemdziesiątych XIX w., jako narzędzie propagandy wojennej. Za ich pośrednictwem nasi goście będą mogli zapoznać się z całym wachlarzem środków wizualnych, jakie artyści stosowali dla osiągnięcia zamierzonej wymowy swoich prac: podnoszenia morale społeczeństwa, wzbudzenia poczucia narodowej dumy i lojalności wobec Cesarza. Wyobrażony przez nich świat bohaterskich zwycięzców, pognębionych wrogów oraz wielkich bitew na lądzie i morzu będzie można zobaczyć na ekspozycji tylko przez 3 miesiące.
„Obrazy przepływającego świata” pod cenzurą
Sztuka drzeworytu ma w Japonii długą tradycję. Rozwinęła się jako niezależna forma twórczości w okresie Edo (1603–1868), a szczyt popularności osiągnęła w XVIII w. Drzeworyty nazywano ukiyo-e, czyli „obrazami przepływającego świata”, odnosząc się do uniwersalnej przemijalności życia. Ryciny te miały jednak również kontekst społeczny i polityczny. Przez cały XVIII w. rząd ograniczał rozpowszechnianie niepożądanych treści, a każdy rysunek przyszłego drzeworytu musiał zostać zatwierdzony przez cenzora. Starania artystów, aby ominąć te ograniczenia, doprowadziły do rozwoju bardzo subtelnego systemu komunikacji między autorami a odbiorcami. Schyłek popularności grafik ukiyo-e przyniosła epoka Meiji – okres przemian i wielkiej modernizacji w stylu zachodnim we wszystkich obszarach życia politycznego i społecznego Japonii. Grafiki stały się medialnym narzędziem narodu, który przechodził przeobrażenie i poszukiwał nowego języka wizualnego do odzwierciedlenia tego procesu. Ograniczenia cenzury zostały częściowo złagodzone w ostatniej ćwierci XIX w., a relacjonowanie bieżących wydarzeń stało się mile widziane przez władze. Częścią tego procesu było pojawienie się drzeworytów sensō-e ilustrujących bieżące konflikty zbrojne, w które zaangażowana była Japonia.
Wrogowie godni pogardy i ostatni samurajowie
Większość grafik, które zostaną zaprezentowane na wystawie, ilustruje epizody z wojny rosyjsko-japońskiej z lat 1904-1905, jedna odnosi się do ostatniej rewolty samurajów – Rebelii Satsumy z 1877 r. i jedna do wojny chińsko-japońskiej z lat 1894-1895. Celem ich autorów było przekazywanie bieżących wiadomości z pola walki w sposób sprzyjający podtrzymywaniu morale japońskiego społeczeństwa; tworzyli oni zatem sceny przemawiające do emocji, w mniejszym stopniu wiernie oddając rzeczywisty przebieg wydarzeń. Dlatego drzeworyty sensō-e stanowią nie tyle wiarygodne relacje z działań zbrojnych, co bogate źródło informacji o tym, jak zmodernizowane społeczeństwo japońskie postrzegało lub chciało postrzegać swoją armię, a co za tym idzie, także siebie. Ryciny przedstawiają zatem heroiczne wizerunki armii japońskiej i jej żołnierzy, a także pokonanych przez nią wrogów, za pośrednictwem charakterystycznych dla tego gatunku środków wyrazu. Publiczność na wystawie będzie mogła zobaczyć m.in., jak wyłącznie przy pomocy rozwiązań kompozycyjnych i kolorystyki twórcy komunikowali dominację Japonii w przedstawieniach bitew morskich. Z kolei w scenach z pokładów japońskich okrętów uwagę zwrócą pozy godne aktorów teatru kabuki, przybierane przez marynarzy i oficerów na walczącej jednostce. Na ekspozycji znajdą się również ilustracje starć japońskich żołnierzy z nieprzyjaciółmi na lądzie – tu najbardziej wyraźne będzie rozróżnienie między wizerunkami walecznych, zdyscyplinowanych i szlachetnych Japończyków, a ich przeciwnikami, przedstawionymi w sposób wzbudzający lekceważenie, a nawet pogardę. Prócz tych wyobrażeń na wystawie znajdą się jednak i takie, które manifestują szacunek, zrozumienie, a nawet współczucie dla nieprzyjaciół. Tak jest m.in. w przypadku grafiki przedstawiającej bohaterskich samurajów podczas bitwy nad rzeką Midori w czasie Rebelii Satsumy.
Jedyna taka kolekcja w Polsce
Kolekcja, którą będzie można zobaczyć na wystawie, została nabyta przez Narodowe Muzeum Morskie w Gdańsku w 2004 r. od Petera von Buscha (1935–2016), historyka sztuki i etnologa, swego czasu dyrektora Muzeum Marynarki Wojennej w Karlskronie. Był on pasjonatem wszystkiego, co związane z morzem, wielkim przyjacielem naszego Muzeum, a także zapalonym kolekcjonerem sztuki ludowej z Afryki i Papui-Nowej Gwinei. Kolekcja rycin sensō-e, która trafiła do zbiorów NMM, była przez niego gromadzona na przestrzeni wielu lat dzięki zakupom w antykwariatach i galeriach w Europie Północnej. Wśród twórców zebranych przez niego grafik wymienić można takie nazwiska jak: Kobayashi Kiyochika (1847-1915), czy Utagawa Kokunimasa (1874-1944), którzy słynęli jako autorzy sensō-e. Na wystawie znajdą się też prace artystów, którzy tym gatunkiem zajmowali się jedynie incydentalnie, jak np. Tsukioka Kōgyo (1869-1927). Ekspozycji towarzyszyć będzie zrealizowany symultanicznie w języku polskim i angielskim katalog zawierający wprowadzenie dotyczące historii drzeworytu sensō-e oraz jego specyfiki, a także reprodukcje i obszerne noty wszystkich prezentowanych na wystawie zabytków. Jest on owocem wieloletnich badań prowadzonych w Muzeum nad tą wyjątkową kolekcją.
Ze względu na wrażliwość materiału, na którym zostały wykonane grafiki, wystawę będzie można zwiedzać tylko do 6 grudnia 2026 r.
